सुशांत पोवार (विशेष वृत्त) - रुग्णालय म्हणजे रुग्णासाठी उपचाराचे मंदिर. आजारी माणूस तिथे जातो तो जीव वाचविण्याच्या आशेने. डॉक्टरांवर विश्वास ठेवतो, औषधांवर विश्वास ठेवतो आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे रुग्णालयाच्या व्यवस्थेवर विश्वास ठेवतो. मात्र हाच विश्वास जर चुकीच्या अथवा मुदत संपलेल्या औषधांमुळे धोक्यात येत असेल, तर त्याला केवळ ‘चूक’ म्हणून झटकून चालणार नाही.
           सातारा जिल्ह्यातील वाई येथील एका रुग्णालयात मुदत संपलेली आणि बुरशी लागलेली औषधे रुग्णाला दिल्याचा गंभीर आरोप समोर आला आहे. एका महिला रुग्णाला २०२६ मध्ये मुदत संपलेली तसेच बुरशी लागलेली औषधे देण्यात आल्याचा आरोप रुग्णाच्या पतीने केल्याची माहिती समोर आली आहे. या प्रकाराबाबत संबंधित रुग्णालय प्रशासनाकडे जाब विचारला असता डॉक्टरांनी माफी मागितल्याचे नातेवाईकांचे म्हणणे असल्याचे उपलब्ध माहितीत नमूद आहे. या घटनेनंतर वाई पोलीस ठाण्यात तक्रार करण्यात आल्याचे तसेच अन्न व औषध प्रशासनाकडेही तक्रार दाखल झाल्याचे सांगण्यात येत आहे. दोषींवर कठोर कारवाईची मागणी करण्यात आली आहे.
           मात्र या संपूर्ण प्रकरणात सर्वांत मोठा प्रश्न आहे रुग्णालयात औषध पोहोचण्यापूर्वी, रुग्णाच्या हातात जाण्यापूर्वी आणि देण्यापूर्वी गुणवत्ता तपासणीची यंत्रणा नेमकी कुठे होती ? औषधाच्या पाकिटावर छापलेली expiry date ही केवळ छपाईची माहिती नसते. ती औषधाच्या सुरक्षितता आणि परिणामकारकतेशी संबंधित महत्त्वाची बाब असते. मुदत संपल्यानंतर औषधाची परिणामकारकता कमी होऊ शकते आणि काही औषधांमध्ये सुरक्षिततेशी संबंधित समस्या निर्माण होऊ शकतात. केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संघटनेच्या (CDSCO) मार्गदर्शक सूचनांमध्येही मुदत संपलेल्या किंवा न वापरलेल्या औषधांची अयोग्य विल्हेवाट मानवी आरोग्य, प्राणी आणि पर्यावरणासाठी जोखमीची ठरू शकते, असे नमूद करण्यात आले आहे. CDSCO
म्हणूनच वाईतील आरोप खरे असल्याचे चौकशीत निष्पन्न झाल्यास हा विषय केवळ एका रुग्णाला चुकीचे औषध मिळाले एवढ्यावर थांबता कामा नये. औषधाचा साठा कुठून आला ? तो रुग्णालयात कधी आला ? त्याची expiry तपासली कोणी ? बुरशी लागलेले औषध साठवणुकीत कसे राहिले ? आणि सर्वांत महत्त्वाचे ते रुग्णाला देण्यापूर्वी तपासले कोणी ?
           मुदत संपलेले औषध आढळणे ही एक बाब आहे पण औषधावर बुरशी दिसत असल्याचा आरोप अधिक गंभीर आहे. औषधांच्या साठवणुकीसाठी योग्य तापमान, आर्द्रता, प्रकाश आणि स्वच्छता यांचे व्यवस्थापन महत्त्वाचे असते. औषधांचा साठा खराब होऊ नये म्हणून रुग्णालयातील औषध भांडार व्यवस्था सक्षम असणे गरजेचे आहे. जर एखाद्या औषधावर प्रत्यक्ष बुरशी आली असेल, तर त्याच्या साठवणुकीपासून वितरणापर्यंतच्या प्रक्रियेचा तपास होणे आवश्यक आहे. कारण प्रश्न एका गोळीचा नाही, प्रश्न संपूर्ण औषध व्यवस्थापन व्यवस्थेचा आहे.
          नातेवाईकांच्या म्हणण्यानुसार या प्रकाराबाबत जाब विचारल्यानंतर संबंधित डॉक्टरांनी माफी मागितल्याचे सांगण्यात आले आहे. पण इथे एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित होतो. माफी पुरेशी आहे का ? एखाद्या रुग्णाला चुकीचे किंवा मुदतबाह्य औषध दिल्याचा आरोप असेल, तर प्रथम रुग्णाची वैद्यकीय स्थिती तपासली पाहिजे. त्यानंतर संबंधित औषधाचा नमुना सुरक्षित ठेवून त्याची ओळख, batch number, manufacturing date, expiry date, storage कंडिशन्स आणि खरेदी-वितरणाची नोंद तपासली पाहिजे. गरज असल्यास अधिकृत प्रयोगशाळेत नमुना तपासला गेला पाहिजे आणि दोष सिद्ध झाल्यास लागू कायदे व नियमांनुसार कारवाई झाली पाहिजे. माफीने रुग्णाचा धोका संपत नाही तपासणी आणि उत्तरदायित्वाने संपतो.
           या प्रकरणी वाई पोलीस ठाण्यात तक्रार दाखल झाल्याचे उपलब्ध माहितीत म्हटले आहे. तक्रार दाखल झाली असेल तर तपास यंत्रणेने केवळ ‘औषध दिले का ?’ एवढाच प्रश्न विचारू नये. तपासाची दिशा अधिक व्यापक असायला हवी. औषध कोणी खरेदी केले ? कोणत्या पुरवठादाराकडून आले ? खरेदीची बिलं आहेत का ? Batch number काय आहे ? औषधाची expiry कधी झाली ? Expiry नंतर ते साठवणुकीत का ठेवले ? औषध रुग्णाला कोणी दिले ? रुग्णाच्या केस पेपरमध्ये त्याची नोंद आहे का ? रुग्णालयातील औषध साठ्याची नियमित तपासणी होते का ? या प्रश्नांची साखळी तपासली तरच सत्य बाहेर येईल.
          या प्रकरणात अन्न व औषध प्रशासनाकडे तक्रार करण्यात आल्याचे सांगितले जात आहे. ही तक्रार केवळ कागदावर पडून राहण्याचा विषय नाही. औषधांच्या गुणवत्तेबाबत संशय निर्माण झाल्यास नियामक यंत्रणेची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. महाराष्ट्र FDAने अलीकडेच एका खासगी रुग्णालयाच्या परिसरात परवान्याशिवाय साठवलेली सुमारे २० लाख रुपयांची औषधे जप्त करून पुढील कायदेशीर प्रक्रिया सुरू केली होती. त्या तपासणीत expired medicines स्वतंत्रपणे साठविण्याची व्यवस्था नसल्याचेही आढळले होते. म्हणजेच औषधांच्या साठवणुकीतील त्रुटी हा केवळ कागदोपत्री मुद्दा नसून नियामक कारवाईचा विषय होऊ शकतो. वाई प्रकरणातही तक्रार झाल्याचे सत्य असल्यास संबंधित औषधाचा नमुना, batch, बिल, stock register आणि रुग्णाला दिलेल्या औषधाची नोंद यांची स्वतंत्र तपासणी होणे गरजेचे आहे.
           हा प्रश्न केवळ वाईच्या एका रुग्णालयाला लागू होत नाही. महाराष्ट्रातील प्रत्येक रुग्णालय, दवाखाना, औषध भांडार आणि आरोग्य संस्थेला लागू होतो. औषध साठ्यात expiry management ही अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. ज्या औषधाची मुदत संपणार आहे ते आधी वापरायचे आणि ज्याची मुदत दूर आहे ते नंतर यासाठी FEFO (First Expiry, First Out) सारख्या व्यवस्थापन पद्धती वापरल्या जातात. मुदत संपलेल्या औषधांना वापराच्या साठ्यापासून वेगळे ठेवणे आणि त्यांची सुरक्षित विल्हेवाट लावणे आवश्यक आहे. CDSCO च्या मार्गदर्शक दस्तऐवजातही expired/unused drugs योग्य पद्धतीने विल्हेवाट न लावल्यास सार्वजनिक आरोग्याला धोका निर्माण होऊ शकतो आणि अशा औषधांचा गैरवापर किंवा अनधिकृत बाजारात जाण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते, असे नमूद आहे. CDSCO म्हणूनच ‘Expiry’ ही बाटलीवरची तारीख असली तरी त्याची जबाबदारी प्रशासनाची असते.
            वाईतील आरोपाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्हा आरोग्य प्रशासनाने जिल्ह्यातील रुग्णालये आणि आरोग्य संस्थांमधील औषध साठ्याचे विशेष ऑडिट करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. मुदत संपलेली औषधे कुठे आहेत ? आगामी काही महिन्यांत कोणती औषधे expire होणार आहेत ?expired stock वेगळा ठेवला आहे का ? त्याची नोंद स्वतंत्र रजिस्टरमध्ये आहे का ? औषधांची नियमित physical verification होते का ? औषध साठवणुकीसाठी आवश्यक तापमान व आर्द्रता नियंत्रण आहे का ? औषध वितरणापूर्वी expiry आणि batch तपासला जातो का ? संबंधित कर्मचाऱ्यांना औषध व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण दिले आहे का ? याची तपासणी झाली पाहिजे. एक रुग्णालय तपासून प्रश्न संपणार नाही, संपूर्ण औषध साखळी तपासण्याची वेळ आली आहे.
           ‘निर्भीड पोलीस टाइम्स’ची भूमिका स्पष्ट आहे. जर तपासात रुग्णाला मुदत संपलेले किंवा दूषित औषध दिल्याचे सिद्ध झाले, तर संबंधित जबाबदार व्यक्तींवर कायद्यानुसार कठोर कारवाई झाली पाहिजे. पण त्याच वेळी केवळ आरोपाच्या आधारावर कोणत्याही डॉक्टरला किंवा रुग्णालयाला दोषी ठरवणे योग्य नाही. त्यासाठी अधिकृत चौकशी, औषधाचा नमुना, कागदपत्रे, वैद्यकीय नोंदी आणि संबंधित अधिकाऱ्यांचा अहवाल महत्त्वाचा आहे. आरोप गंभीर आहेत म्हणूनच तपासही तितकाच निष्पक्ष आणि पारदर्शक असला पाहिजे.
           वाईतील या प्रकरणाने एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न महाराष्ट्रासमोर ठेवला आहे. रुग्णालयात रुग्णाच्या उपचारासाठी असलेले औषध सुरक्षित आहे, याची हमी कोण देणार ? आज एका रुग्णाच्या बाबतीत आरोप झाला आहे.
उद्या अशी घटना दुसऱ्या रुग्णाबाबत घडू नये यासाठी व्यवस्था काय करणार ? आरोग्य विभागाने या प्रकरणाची वस्तुनिष्ठ चौकशी करून सत्य जनतेसमोर आणावे. औषधाचा नमुना आणि संबंधित नोंदी तपासाव्यात. तक्रारीतील तथ्य खरे असल्यास जबाबदारी निश्चित करावी. आणि त्याचवेळी जिल्ह्यातील औषध साठ्याचे व्यापक परीक्षण करावे. कारण रुग्णालयाच्या भिंतीवर ‘आरोग्यसेवा’ लिहिलेले असणे पुरेसे नाही, त्या भिंतींच्या आत मिळणारे औषधही सुरक्षित असले पाहिजे !
            वाईतील आरोपांची चौकशी होणार का ? औषधाचा नमुना तपासला जाणार का ? मुदत संपलेले औषध रुग्णापर्यंत कसे पोहोचले याचा माग काढला जाणार का ? औषधाच्या साठ्याचे ऑडिट होणार का ? जबाबदारी निश्चित होणार का ? आणि सर्वांत महत्त्वाचे रुग्णांच्या जीवाशी संबंधित अशा तक्रारींकडे प्रशासन ‘माफी मागून प्रकरण मिटले’ या मानसिकतेने पाहणार आहे की कायद्याच्या चौकटीत पूर्ण सत्य बाहेर आणणार आहे ? याचे उत्तर सातारा जिल्ह्यातील जनतेला मिळालेच पाहिजे. कारण औषध हे उपचाराचे साधन आहे, प्रयोगाचे साधन नाही. रुग्णालयात येणारा प्रत्येक नागरिक हा ग्राहक नाही तो उपचारासाठी आलेला रुग्ण आहे. त्याच्या हातात जाणारी प्रत्येक गोळी, प्रत्येक इंजेक्शन, प्रत्येक सिरप आणि प्रत्येक औषध सुरक्षित, वैध आणि गुणवत्तापूर्ण असणे ही आरोग्य व्यवस्थेची मूलभूत जबाबदारी आहे. मुदत संपलेल्या औषधांना ‘Expiry’ असते पण निष्काळजीपणाला माफीची मुदत नसते ! वाईतील या प्रकरणाची सत्यता चौकशीतून समोर येऊ द्या. दोषी असतील त्यांच्यावर कायद्यानुसार कारवाई होऊ द्या आणि निर्दोष असतील त्यांनाही न्याय मिळू द्या. पण एक गोष्ट मात्र निश्चित, रुग्णांच्या जीवाशी संबंधित प्रश्नावर पडदा पडता कामा नये !