सुशांत पोवार (संपादकीय अग्रलेख) - आजच्या काळात एखादी व्यक्ती आजारी पडली की सर्वप्रथम तिच्या मनात कोणता विचार येतो ? "कोणत्या मोठ्या हॉस्पिटलमध्ये जावे ?" हा प्रश्न अनेकदा "कोणत्या चांगल्या डॉक्टरकडे जावे ?" या प्रश्नापेक्षा मोठा बनतो. बहुमजली इमारती, आकर्षक लॉबी, अत्याधुनिक यंत्रसामग्री, चमकदार जाहिराती आणि मोठमोठी नावे पाहून अनेकजण असा समज करून घेतात की, मोठे हॉस्पिटल म्हणजेच सर्वोत्तम उपचार. परंतु वास्तव यापेक्षा अधिक गुंतागुंतीचे आहे.
               आरोग्यसेवा ही इमारतींची स्पर्धा नाही ती विश्वास, ज्ञान, अनुभव आणि माणुसकीचा प्रवास आहे. रुग्णाला फक्त औषधांची गरज नसते, तर त्याला समजून घेणाऱ्या डॉक्टरची गरज असते. त्याचा वैद्यकीय इतिहास, कौटुंबिक परिस्थिती, मानसिक अवस्था आणि आर्थिक क्षमता जाणणारा डॉक्टर अनेकदा कोणत्याही महागड्या यंत्रापेक्षा अधिक महत्त्वाचा ठरतो. आज ग्रामीण भागात, छोट्या शहरांमध्ये आणि गावागावांत अनेक डॉक्टर मर्यादित साधनसामग्रीत हजारो लोकांचे जीव वाचवत आहेत. त्यांच्याकडे कदाचित आलिशान इमारत नसेल, परंतु अनुभव, संवेदनशीलता आणि रुग्णाशी असलेले विश्वासाचे नाते ही त्यांची खरी ताकद आहे. म्हणूनच, आरोग्यसेवेचे मूल्यमापन केवळ हॉस्पिटलच्या आकारावर नव्हे, तर उपचाराच्या गुणवत्तेवर झाले पाहिजे.
              भारताच्या राष्ट्रीय आरोग्य धोरणात (National Health Policy 2017) प्राथमिक आरोग्यसेवा बळकट करण्यावर विशेष भर देण्यात आला आहे. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) देखील सातत्यपूर्ण, समुदायाधारित आणि प्राथमिक आरोग्यसेवा ही उत्तम आरोग्य व्यवस्थेचा पाया असल्याचे सांगते. याचा अर्थ मोठी रुग्णालये अनावश्यक आहेत असा नाही तर प्रत्येक स्तरावरील आरोग्यसेवेची भूमिका वेगळी आणि तितकीच महत्त्वाची आहे. आज अनेक ठिकाणी "कॉर्पोरेट हेल्थकेअर" हा शब्द चर्चेत असतो. आधुनिक तंत्रज्ञान, अवघड शस्त्रक्रिया, आयसीयू सुविधा, अवयव प्रत्यारोपण, कर्करोग उपचार यांसारख्या सेवांसाठी मोठ्या रुग्णालयांची आवश्यकता नाकारता येणार नाही. त्यांनी लाखो रुग्णांचे प्राण वाचवले आहेत. परंतु त्याच वेळी, सर्व आजारांसाठी मोठ्या रुग्णालयात धाव घेणे आवश्यकच असते असेही नाही.
              सर्दी, ताप, मधुमेह, रक्तदाब, लहानसहान संसर्ग, नियमित तपासणी किंवा दीर्घकालीन आजारांचे व्यवस्थापन यासाठी आपल्या परिसरातील अनुभवी डॉक्टर अधिक उपयुक्त ठरू शकतात. कारण ते केवळ तपासणी करत नाहीत, ते रुग्णाला ओळखतात. त्याच्या घरातील परिस्थिती, पूर्वीचे आजार, औषधांना होणाऱ्या प्रतिक्रिया आणि जीवनशैली यांचा विचार करून उपचार करतात. ही सातत्यपूर्ण काळजी कोणत्याही यंत्रातून मिळत नाही. दुर्दैवाने समाजात एक मानसिकता वाढताना दिसते. महाग म्हणजे चांगले आणि मोठे म्हणजे सर्वोत्तम. ही मानसिकता आरोग्य क्षेत्रातही शिरली आहे. काही लोकांना वाटते की, मोठ्या शहरातील किंवा मोठ्या हॉस्पिटलमधील उपचारच विश्वासार्ह असतात. परंतु उपचाराचा दर्जा डॉक्टरच्या ज्ञानावर, अनुभवावर, नैतिकतेवर आणि योग्य निर्णयक्षमतेवर अवलंबून असतो, इमारतीच्या उंचीवर नाही.
             आपल्या देशात हजारो प्रामाणिक डॉक्टर आजही दिवस-रात्र रुग्णसेवा करत आहेत. अनेक ग्रामीण डॉक्टर पावसात, पुरात, दुर्गम भागात पोहोचून उपचार करतात. अनेक लहान नर्सिंग होम आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल रुग्णांना परवडणाऱ्या दरात सेवा देतात. त्यांच्या कार्याची दखल समाजाने घेतली पाहिजे. त्याचवेळी, प्रत्येक लहान दवाखाना उत्कृष्ट असतो किंवा प्रत्येक मोठे हॉस्पिटल चुकीचे असते, असा निष्कर्षही चुकीचाच ठरेल.
               पत्रकारितेची जबाबदारी म्हणजे कोणत्याही एका बाजूचे अंध समर्थन नव्हे, तर सत्याचे संतुलित चित्र समाजासमोर ठेवणे. काही ठिकाणी निष्काळजीपणा लहान दवाखान्यांतही आढळू शकतो आणि अनेक मोठी रुग्णालये अत्यंत उच्च दर्जाची, नैतिक व रुग्णकेंद्रित सेवा देतात. म्हणूनच मूल्यांकन व्यक्ती आणि संस्थेच्या कार्यपद्धतीवर झाले पाहिजे, आकारावर नव्हे.
             आज आवश्यक आहे ती "फॅमिली डॉक्टर" ही संकल्पना पुन्हा मजबूत करण्याची. एक विश्वासू कौटुंबिक डॉक्टर अनेक गंभीर आजार वेळेवर ओळखू शकतो, अनावश्यक तपासण्या टाळू शकतो, योग्य वेळी तज्ज्ञांकडे पाठवू शकतो आणि रुग्णाच्या उपचाराचा सातत्यपूर्ण मागोवा घेऊ शकतो. त्यामुळे वेळ, पैसा आणि मानसिक ताण तिन्ही कमी होतात. रुग्णानेही डॉक्टर निवडताना फक्त सोशल मीडियावरील प्रसिद्धी, जाहिराती किंवा इमारतीचा भपका पाहू नये. डॉक्टरची पात्रता, अनुभव, संवाद, रुग्णांशी वागणूक, नैतिकता आणि गरजेनुसार योग्य ठिकाणी रेफर करण्याची प्रामाणिकता हे निकष अधिक महत्त्वाचे आहेत.
              सरकारनेही प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, उपजिल्हा रुग्णालये, जिल्हा रुग्णालये आणि खासगी आरोग्यसेवा यांच्यात अधिक समन्वय निर्माण करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक रुग्ण मोठ्या रुग्णालयात गेल्याने तिथे अनावश्यक गर्दी वाढते आणि ज्यांना खरोखरच उच्चस्तरीय उपचारांची गरज आहे त्यांच्यावर परिणाम होऊ शकतो. मजबूत प्राथमिक आरोग्य व्यवस्था हीच संपूर्ण आरोग्य व्यवस्थेचा कणा आहे. पत्रकारितेचेही येथे मोठे उत्तरदायित्व आहे. कोणत्याही डॉक्टर, रुग्णालय किंवा संस्थेविषयी बिनपुराव्याचे आरोप करणे हा पत्रकारितेचा धर्म नाही. पण जिथे रुग्णहित धोक्यात येते, तिथे प्रश्न विचारणे, तथ्य मांडणे आणि उत्तरदायित्वाची मागणी करणे हे माध्यमांचे कर्तव्य आहे. त्याच वेळी समाजासाठी शांतपणे, निःस्वार्थपणे काम करणाऱ्या डॉक्टरांचा सन्मान करणेही तेवढेच आवश्यक आहे.
             आज प्रत्येकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. आपण डॉक्टर निवडतो की इमारत ? आपण उपचार शोधतो की प्रतिष्ठेचे प्रदर्शन ? आपल्या आरोग्याचा निर्णय जाहिरातींवर आधारित असावा की विश्वासावर ?
आरोग्यसेवा ही व्यवहाराची नव्हे, तर विश्वासाची साखळी आहे. डॉक्टर आणि रुग्ण यांच्यातील विश्वास तुटला तर कोणतेही यंत्र, कोणतीही इमारत आणि कोणतीही सुविधा त्या पोकळीची भरपाई करू शकत नाही. म्हणूनच, समाजाने आपल्या परिसरातील प्रामाणिक, सक्षम आणि सेवाभावी डॉक्टरांवर विश्वास ठेवला पाहिजे. गरजेनुसार मोठ्या रुग्णालयांची मदत घ्यावी, पण "मोठे म्हणजेच सर्वोत्तम" हा गैरसमज सोडून द्यावा.
            आरोग्याचा खरा पाया सिमेंट-काँक्रीटच्या भिंतींवर उभा राहत नाही तो उभा राहतो एका विश्वासू डॉक्टरच्या अनुभवावर, संवेदनशीलतेवर आणि रुग्णाच्या डोळ्यांत दिसणाऱ्या विश्वासावर. हीच खरी आरोग्यसेवा… आणि हाच समाजाने जपण्याचा सर्वात मोठा वारसा आहे.